Dispatches #4 Bir Kurum Nasıl Ortaya Çıkar? Koşulları Şekillendirmek Üzerine Sahadan Notlar Bölüm III – Paralel Gerçeklikler
Melisa Sabancı Tapan, Kurucu, Gate 27
Okura bir not: Bu yazı dizisine devam ederken, ele aldığım koşulları belirli bir sıraya göre anlatmıyorum. Deneyimlerim beni hangi konuyu fark etmeye yöneltiyorsa, ben de o sırayı takip ediyorum. Bu yazı dizisini yapay zekâyla iş birliği içinde hazırlıyorum. Gözlemlerimi, düşüncelerimi ve deneyimlerimi önce yapay zekâyla konuşarak paylaşıyor, ardından ortaya çıkan metni kendi bakış açımla yeniden ele alıyor, düzenliyor ve derinleştiriyorum. Dolayısıyla bu yazılar, kişisel deneyimlerimle yapay zekânın sunduğu imkânların bir araya geldiği ortak bir düşünme ve yazma sürecinin ürünü.
Yaklaşık bir yıl aradan sonra kendimi yeniden Paris’teki sanat fuarlarını gezerken buldum.
Önce Asia NOW, ardından Design Miami ve Art Basel… Bu ziyaretim sırasında, geçmişle geleceği büyük bir zarafetle buluşturan modüler mimarisiyle Fondation Cartier pour l’art contemporain’i de görme fırsatım oldu. Fuarlarda genel olarak umutlu bir hava hâkimdi. Ancak bu kez heyecan bana biraz farklı geldi.
Richter, Calder, Baselitz, Lee Ufan, Picasso, Mondrian… Grand Palais’de gezerken sürekli tanıdık isimlerle karşılaşıyordum. Bazı galerilerin sunumlarının giderek birbirine benzemesi de ilgimi çekiyordu. Zaman zaman bir galerinin bakış açısını diğerinden ayırt etmekte zorlandım. Acaba sanat piyasasındaki ekonomik belirsizlikler, galerileri daha tanıdık isimlere, kolaylıkla ayırt edilebilen estetik yaklaşımlara, bilinen eserlerin daha büyük ölçekli versiyonlarına ve öngörülebilir anlatılara mı yöneltiyordu? Elbette bunlar kesin yargılardan çok kişisel izlenimlerimdi.
Yine de aklımda bir soru belirdi. Galeriler karşılaştıkları riskleri azaltmaya çalışırken, kendilerine özgü bakış açılarını kaybetme riskiyle de karşı karşıya kalıyor olabilirler miydi?
Görecek o kadar çok şey vardı ki buna rağmen şaşırtıcı biçimde çok azı zihnimde yer etti. Çok fazla eser, çok fazla insan, bitmek bilmeyen bir hareketlilik ve bütün bunların arasında durup düşünmeye ayrılabilecek çok az zaman… Ya da belki benim sanat fuarlarıyla kurduğum ilişki değişmeye başlamıştı.
Geriye dönüp baktığımda, Paris’te aklımda en çok kalan anların fuarların içinde değil, etrafında yaşandığını fark ettim. Bunlardan biri, Thaddaeus Ropac’ın Paris’teki evini ziyaret etmekti. Sevdiğim insanlarla yeniden bir araya gelmek, yeni insanlarla tanışmak ve zevkine büyük hayranlık duyduğum birinin sanatla nasıl yaşadığını görmek benim için özel bir deneyimdi.
Eserlerle kurduğu ilişkinin ne kadar kişisel olduğu dikkatimi çekti. Her biri bir anıyı, bir karşılaşmayı, bir iş birliğini ya da bir sanatçıyla yıllar içinde gelişen bir ilişkinin hikâyesini taşıyor gibiydi. Ropac’ın oluşturduğu koleksiyon, zaman içinde kurulan ilişkilerin bir uzantısına dönüşmüştü.
Bu deneyim bana Gate 27’de oluşturduğumuz koleksiyonu düşündürdü. Elbette ölçek ve nitelik bakımından birbirlerinden çok farklılar. Ancak bizim koleksiyonumuz da bizim için son derece kişisel bir anlam taşıyor. Konuklarımızın koleksiyona kazandırdığı eserler, birlikte geçirdiğimiz zamanın, yaptığımız sohbetlerin ve tanıklık ettiğimiz yaratıcı süreçlerin izlerini taşıyor. Koleksiyonların yalnızca sanatsal üretimleri değil, o eserlerin etrafında gelişen insani ilişkileri de koruyan, yaşayan bir hafızaya dönüşmesini özellikle ilham verici buluyorum.
Paris’te beni etkileyen bir başka deneyim ise Fondation Cartier’deydi. Ibrahim Mahama’nın kendi çalışmalarının yanı sıra farklı sanatçı ve kolektiflerin üretimleriyle bir araya geldiği sergide, geleneksel zanaatkârlığın, endüstriyel malzemelerin ve Gana’nın ekonomik tarihinden izlerin nasıl iç içe geçtiğini gördüm. Ayrıca Ganalı genç mimar Courage Dzidula Kpodo’yu da dinleme fırsatım oldu. Ülkesinin mimarlık tarihini ve bu tarihin ekonomik dönüşümlerle ilişkisini anlatıyordu. Arşivlerden seçtiği kartpostallar, fotoğraflar ve bir yapının kısmen yeniden inşa edilmiş hâli üzerinden, hakkında çok az şey bildiğim bir dünyanın kapılarını aralıyordu. Mimarlık gibi tek bir disiplinin tarımsal üretimden doğan ekonomik zenginlik, modernleşme arzusu ve bir toplumun kendisini nasıl temsil etmeyi seçtiği arasındaki ilişkileri görünür kılabilmesi ne kadar etkileyici! Farklı bakış açılarını merak ederek, onlarla ilgilenerek, durup dinleyerek ve anlamaya çalışarak başka türlü gözümden kaçabilecek pek çok anlamı keşfedebildiğimi fark ediyorum.
Fondation Cartier’nin mimarisi de en az içerideki eserler kadar aklımda kaldı. Jean Nouvel’in on yılı aşkın süre önce başlayan bir süreçte yeniden ele aldığı tarihi yapı, bugün farklı sergilerin ihtiyaçlarına göre dönüşebilen bir mimariye sahip. Hareketli platformlar sayesinde mekânın kendisi değişebiliyor, farklı sergileme biçimlerine uyum sağlayabiliyor. Böylesine iddialı bir projenin hayata geçirilmesi için gereken büyük finansal kaynakların ötesinde, başka şeyleri de düşünmeye başladım. Sanatın mekâna uyum sağlamasını beklemek yerine, sanatın ihtiyaçlarına göre dönüşebilen bir mekânın nasıl tasarlanması gerektiğini; böyle bir fikri mümkün kılan vizyonu; doğru insanları bir araya getirebilmeyi; uzun vadeli kararlılığı, sabrı ve bir de mimarinin kendi içinde taşıdığı yaklaşımı…
Öte yandan Paris’in sokaklarında bambaşka bir huzursuzluk vardı. Gösteriler, zarar görmüş sokaklar, geceleri dışarıda yükselen sesler ve şehrin bazı bölgelerini etkileyen kısıtlamalar… Bir yanda seslerini duyurmaya çalışan insanlar ve yıkımın izleri, diğer yanda galeriler arasında dolaşan uluslararası koleksiyonerler. Farklı insanlar, farklı deneyimler ve bambaşka kaygılar aynı şehirde, aynı anda yaşanıyordu.
Sonra, sanki bütün bunlar yetmezmiş gibi, hava durumu da işin içine girdi. Bir an güneşin altında yürürken bir sonraki anda kum, toz, rüzgâr ve yağmurun ortasında kalıverdim. Seyyar tezgâhta kurabiye satan genç bir kadını hatırlıyorum. Özenle hazırladığı güzelim tezgâh, bastıran ani yağmurla birlikte bir anda sırılsıklam olmuştu. Nedense o an da zihnimde yer etti. Sokaklardan yükselen sesler, birbirine çarpan şarap kadehlerinin tınısı ve rüzgârla savrulan yağmur… Tuhaf bir şekilde hepsi aynı mekâna ve ana aitti.
Aynı fiziksel mekânı paylaşan bu paralel gerçeklikler üzerine düşünmeye başladım. Aslında beni huzursuz eden, birbirinden bu kadar farklı gerçekliklerin bir arada var olması değildi. Bu çelişkilerle çok uzun zamandır yaşıyoruz. Aklımı meşgul eden şey, bir gerçekliğin içinde yaşarken diğerlerini ne kadar kolay gözden kaçırabildiğimizdi.
Bunu sanatın, güzelliğin ya da konforun tadını çıkaran insanların suçluluk duyması gerektiği için söylemiyorum. Ancak dikkatimizin dışında bıraktığımız gerçeklikler de hepimizin içinde yaşadığı koşulları şekillendirmeye devam ediyor.
Herkesin çevresinde olup biten her şeyin sürekli farkında olmasını beklemek ne kadar gerçekçi değilse, bir insanın çevresinde olup bitenlerin farkında değilmiş gibi görünmesi de gerçekten kayıtsız olduğu anlamına gelmeyebilir.
Bir galeride dolaşan biri, o mekânın dışındaki dünyayla çok güçlü bir ilişki kuruyor olabilir. Bir insanın farkındalığının sınırlarını, yalnızca kısa bir anına bakarak bilemeyiz. Ben de kendime bir deneyimin içine ne kadar sık dalıp başka bir şeyi gözden kaçırdığımı sormaya başladım.
Bu düşünceler beni bütün bu alanları yaratan kurumların rolünü de sorgulamaya yöneltti. Bir kültür kurumu, kendi amacını ve bağımsızlığını korurken içinde bulunduğu çevreyle ilişkisini nasıl sürdürebilir?
Çevremizde olup bitenlere dikkat etmek, her zaman bir taraf olmak ya da bir tutum sergilemek anlamına gelmeyebilir. Bazen yalnızca insanların bilgiye ulaşmasını kolaylaştırmak, içinde bulundukları koşulları anlamalarına yardımcı olmak da bunun bir parçası olabilir. Sonuçta kurumların da bağımsızlıklarını koruyabilmek için uygun koşullara ihtiyaçları var. Tıpkı bu kurumların içindeki insanların yaratma özgürlüğüne ihtiyaç duyması gibi.
Kendimi dönüp dolaşıp yine aynı kavram üzerine düşünürken buluyorum. Koşullar…
Paris, sanatın sergilenmesi, koleksiyonlara kazandırılması ve korunması için olağanüstü koşullar yaratmış bir şehir. Ancak sanatın üretilmesi için de aynı ölçüde güçlü koşullar yaratıp yaratamadığı sorusu peşi sıra zihnimde beliriyor.
Paris bana bir kez daha koşulların birbirinden bağımsız olmadığını hatırlattı. Neyi mümkün kılıyoruz? Kimler için? Ve bütün bunları yaparken neler görüş alanımızın dışında kalıyor? Bu sorular beni kendi yaklaşımımızı da yeniden düşünmeye yöneltiyor.
Gate 27’de koşulları yaratmaktan söz ederken, henüz ortaya çıkmamış olasılıklara alan açmayı kastediyoruz. Ortaya çıkacak sonuçları önceden belirlemek yerine, merakın, denemenin ve yeni fikirlerin gelişebileceği zamanı, mekânı ve disiplinlerarası karşılaşmaları mümkün kılmaya çalışıyoruz. Bir sanat eseri henüz ortaya çıkmadan önce yaşanabilecek deneyimlere alan açmak istiyoruz. Alışık olmadığımız bakış açılarıyla karşılaşabilmek, yeni fikirler geliştirebilmek ve bu fikirlerin bizi nereye götüreceğini en başından bilmek zorunda olmamak…
Ancak yarattığımız koşullar yalnızca bireysel olarak gelişmemizi sağlamamalı. Başkalarının da kendi varlıklarıyla, düşünceleriyle ve deneyimleriyle bu ortamda yer bulabilmesine imkân tanımalı. Öte yandan, başka bir insanın gerçekliğini tanımak, o gerçekliğin içindeki her davranışı kabul etmek anlamına gelmiyor. Kendimizi ifade etme ve başkalarıyla aynı fikirde olmama özgürlüğümüz, onlara zarar verme, onları manipüle etme ya da başkalarının koşullarından yararlanma hakkını vermiyor. Birbirimize alan açmak, aynı zamanda birbirimizin bağımsızlığına, onuruna ve incinebilirliğine saygı göstermeyi gerektiriyor.
Grand Palais’nin içinde eserlerini sergileyen genç bir sanatçı düşünelim. Bir de şehrin başka bir yerinde sesini duyurmaya çalışan başka bir genci… İçinde bulundukları koşullar, hayalleri ve tercihleri birbirinden tamamen farklı olabilir. Ama belki de çok temel bir arzuyu paylaşıyorlar.
Görülmek, kendi hayatları üzerinde söz sahibi olmak, varlıklarının, ifadelerinin ve eylemlerinin anlam taşıdığına inanmak. Bütün bunlar anlaşılmayı ve kabul görmeyi hak eden insani ihtiyaçlar. Ancak bu ihtiyaçlarımızı karşılamak için seçtiğimiz yollar da en az onlar kadar önemli. Bazı koşullar birbirini güçlendirirken, bazıları birbiriyle çelişebiliyor.
Bir insanın gelişmesi ve kendini gerçekleştirmesi, başka bir insanın dışlanmasına, sömürülmesine, manipüle edilmesine ya da zarar görmesine bağlı olduğunda ne olur?
Önceki bölümlerde, bir davete güvenerek yola çıkmayı, vardığım yerde gerçekten bulunabilmeyi ve çevremdeki dünyaya ve insanlara dikkat verebilmemi sağlayan koşulları sorgulamıştım.
Paris ise yeni soruları beraberinde getirdi.
Kendi gerçekliğimizin farkında olmak, başkalarının gerçekliklerini de aynı ölçüde görebildiğimiz anlamına geliyor mu?
Ve farklı hayatların, bakış açılarının ve deneyimlerin bir arada var olabilmesini sağlamak için hangi koşullarda birbirimize alan açabilir ve kendimiz olma özgürlüğümüzü de koruyabiliriz?



